Antyoksydanty

O antyoksydantach można przeczytać dzisiaj wszędzie – nawet na opakowaniach produktów codziennie przez nas kupowanych i spożywanych. Czemu zawdzięczają swoją popularność? Odkryto, że szereg związków zaliczanych do tej heterogennej grupy posiada tzw. właściwości przeciwutleniające. Oznacza to, że przeciwdziałają powstawaniu lub uczestniczą w niszczeniu wolnych rodników – związków odpowiadających za śmierć komórek, a co za tym idzie za starzenie się organizmu oraz powstawanie wielu procesów chorobowych (np. powstawanie mutacji w komórkach nowotworowych).

Antyoksydanty:
1. Witaminy
- E (alfa-tokoferol)
- Prowitamina A (beta-karoten)
- C (kwas askorbinowy)
2. Flawonoidy
3. Selen
4. Konzym Q

Mechanizmy działania antyoksydantów:

1. Zależne od działania na LDL-cholesterol:
- wzrost oporności LDL na oksydację, a co za tym idzie zmniejszenie ich cytotoksycznego działania na komórki śródbłonka naczyniowego,
- pośrednie zwiększenie uwalniania NO ze śródbłonka naczyniowego, co przyczynia się do zmniejszenia skurczu tętnic oraz spadku przylegania płytek krwi do naczyń odpowiedzialnego za powstawanie zakrzepów.

2. Niezależne od działania na LDL-cholesterol:
- bezpośrednie zwiększenie uwalniania NO,
- hamowanie adhezji monocytów i stabilizacja płytki miażdżycowej (przeciwdziałanie tworzeniu się zakrzepów oraz powiększaniu się blaszki miażdżycowej),
- wzrost odporności komórek na uszkadzające działanie oksydowanych LDL,
- hamowanie aktywacji płytek i proliferacji komórek mięśni gładkich naczyń krwionośnych.

Wszystkie wymienione funkcje w klinice przekładają się na zmniejszenie ryzyka powstania nowotworów i chorób sercowo-naczyniowych, w tym głównie miażdżycy tętnic.

Flawonoidy

Flawonoidy to związki odpowiadające w przyrodzie za kolorowe (czerwone, zielone i niebieskie) zabarwienie warzyw i owoców. Ale dostarczane z pokarmem mogą pełnić w organizmie ludzkim szereg korzystnych funkcji.

Likopen

Silne właściwości przeciwutleniające likopenu wyrażone są przede wszystkim w działaniu przeciwnowotworowym. Udowodniono, że może zmniejszać ryzyko rozwoju nowotworów, w szczególności przewodu pokarmowego. Likopen możemy znaleźć przede wszystkim w czerwonych owocach i warzywach, wśród których prym wiedzie pomidor oraz wszystkie jego przetwory (łącznie z keczupem!). Należy pamiętać, że podobnie jak witaminy A, D, E i K, likopen musi być spożywany z nawet niewielkim dodatkiem tłuszczu, który zwiększa jego wchłanianie. Prawdopodobnie likopen ma również właściwości profilaktyczne w występowaniu chorób serca i gałki ocznej (zaćmy, zwyrodnieniu plamki żółtej).

Kwercetyna

Jest to związek o szerokim spektrum działania – poza funkcją antyoksydacyjną, wykazuje także właściwości przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, przeciwalergiczne oraz przeciwnowotworowe. Kwercetyna występuje w warzywach (cebuli, czosnku, porze), owocach oraz czerwonym winie i herbacie.

Antocyjany

Związki te odpowiadają za niebieską i fioletową barwę śliwek, jagód, borówek, czarnych porzeczek i winogron. Działają przede wszystkim antyoksydacyjnie i zapobiegają chorobom gałki ocznej.

Luteina i zeaksantyna

Związki te w odróżnieniu od wyżej wymienionych fizjologicznie wchodzą w skład komórek organizmu w plamce żółtej oka, która odpowiedzialna jest za prawidłowe widzenie. Ich działanie antyoksydacyjne ma znaczenie właśnie w ochronie tego narządu przed szkodliwym działaniem promieniowania UV. Luteinę i zeaksantynę możemy znaleźć w kapuście i szpinaku.

Selen (Se)

Pomimo, że selen jest mikroelementem, jest absolutnie niezbędny w organizmie. Jest składnikiem peroksydazy glutationowej, kontrola odpowiada za procesy niszczenia wolnych rodników. Proces ten wspiera dodatkowo jako składnik enzymów oksydacyjno-redukcyjnych i cytochromu. Uczestniczy w przemianach tyroksyny do trijodotyroniny, będąc składnikiem dejodynazy tyrozynowej. Umożliwia prawidłowe działanie układu immunologicznego wchodząc w skład układu immunologicznego. Jest także niezbędny do prawidłowego metabolizmu testosteronu i prawidłowej budowy jąder.

Zawartość selenu w produktach spożywczych jest bardzo zróżnicowana i zależy od jego zawartości w glebie i obróbki kulinarnej potraw. Naturalnym jego źródłem są drożdże, pszenica, produkty zbożowe.

Niedobory selenu są wyjątkowo rzadkie, ale mogą prowadzić do szeregu schorzeń, tj.:
- choroby Keshana (kardiomiopatii młodzieńczej), która występuje u dzieci do 10 roku żcyai i kobiet w wieku rozrodczym, a objawia się niewydolnością krążenia, zwyrodnieniem i powiększeniem serca, oraz towarzyszącą arytmią, osłabieniem mięśni i niską aktywnością peroksydazy glutationowej,
- choroba Kashina-Backa (dystrofia chrząstek stawowych).

Deficyty selenu można spotkać u chorych żywionych parenteralnie (pozajelitowo), które objawiają się powstaniem kardiomiopatii, wzrostem kinazy kreatyninowej, zaburzeniami pracy trzustki, zmiana pigmentacji skóry i włosów oraz zapaleniem węzłów chłonnych. Niedobory selenu mogą przyspieszyć rozwój i przebieg choroby niedokrwiennej serca, udaru mózgu, cukrzycy, nowotworów.

Należy jednak pamiętać, że niezwykle rzadko spotyka się aż tak tragiczne w skutkach objawy niedoboru tego mikroelementu. Najszybciej dochodzi do przyspieszenia procesów starzenia się komórek organizmu, które mogą być pozornie nieuchwytne dla oka.