Żelazo

Właściwości

Żelazo przyjmowane jest przez nas z pokarmem jako żelazo hemowe lub niehemowe i po odpowiedniej obróbce wchłaniane jest w jelicie cienkim. Żelazo niehemowe występuje głównie w postaci soli dwuwartościowych. Po dostaniu się do żołądka jest hydrolizowane w kwaśnym środowisku soku żołądkowego i przechodzi przez nabłonek jelitowy w formie dwuwartościowych jonów. Przyswajalność żelaza w tej formie wynosi 1-6%. Wchłanianie żelaza hemowego następuje po uwolnieniu go z kompleksu z pierścieniem porfirynowym przy udziale oksygenazy hemowej. Przyswajalnośc tej formy żelaza wynosi 20-30%.

Dwuwartościowe jony są w komórkach nabłonka błony śluzowej jelita utleniane do jonów trójwartościowych, gdzie łączy się z apoferrytyną tworząc ferrytynę – formę zapasową żelaza w komórkach jelita. Ferrytyna oddaje następnie żelazo, które łączy się z transferryną, która odpowiada za jego transport w osoczu. Żelazo może zostać następnie zużyte w procesach metabolicznych lub jest magazynowane w komórkach wątroby, śledziony i szpiku kostnego w postaci kemosyderyny. W stanach niedoboru żelaza automatycznie zwiększa się wchłanianie jelitowe żelaza.

Wpływ diety na przyswajalność żelaza:
1. Związki zwiększające wchłanianie żelaza:
- witamina C może zwiększyć wchłanianie 2-3 krotnie,
- tzw. czynnik mięsny (prawdopodobnie cysteina).
2. Związki zmniejszające wchłanianie żelaza:
- kompleksy fitynianów i polifenoli,
- kawa redukuje wchłanianie Fe o 40%,
- herbata redukuje wchłanianie Fe o 60%,
- czerwone wino redukuje wchłanianie Fe o 75%,
- wapń,
- białko jaja kurzego,
- kazeina,
- białka roślin strączkowych.

Źródła

Żelazo hemowe (produkty pochodzenia zwierzęcego) - mięso (zwłaszcza czerwone, ale także drób, wątroba), ryby, żółtka jaj.

Żelazo niehemowe (produkty roślinne) – zielone warzywa, pieczywo i produkty pełnoziarniste, kakao.

Rola żelaza w ustroju

1. Bierze udział w transporcie tlenu, będąc składnikiem hemoglobiny i mioglobiny wiążących tlen wewnątrz erytrocytów.

2. Pełni rolę w wytwarzaniu wysokoenergetycznych wiązań fosforowych w związkach wysokoenergetycznych (ATP).

3. Jako składnik cytochromów bierze udział w przenoszeniu elektronów.

4. Odpowiada za utrzymanie prawidłowego metabolizmu poprzez udział w reakcjach jodowania tyrozyny – jest składnikiem enzymów: peroksydazy i katalazy.

5. Bierze udział w tworzeniu składników krwi, takich jak erytrocyty i leukocyty. Dzięki temu odpowiada za prawidłowy skład krwi oraz mechanizmy odporności humoralnej i komórkowej.

6. Uczestniczy w syntezie neurotransmiterów z aminokwasów.

Niedobór żelaza

Do niedoboru żelaza może dojść przy niedostatecznym dostarczaniu go z dietą, podczas intensywnych krwawień, obfitych miesiączek, upośledzonego wchłaniania jelitowego oraz w przebiegu chorób zakaźnych i pasożytniczych.

Grupy szczególnie narażone na niedobór tego pierwiastka to dzieci między 6 miesiącem, a 4 rokiem życia, młodzież, kobiety w wieku rozrodczym (miesiączkujące), kobiety ciężarne oraz osoby starsze (z zaburzeniami wchłaniania).

Niedobór żelaza prowadzi do:
- zmniejszenia tworzenia erytrocytów, a w konsekwencji do niedokrwistości mikrocytarnej,
- zmniejszenia tworzenia leukocytów i upośledzenie odporności, zarówno humoralnej, jak i komórkowej,
- zaburzenia transportu elektronów w procesach oddychania tkankowego,
- zmniejszenia wydolności fizycznej,
- objawów zaburzenia funkcji ośrodkowego układu nerwowego: upośledzenia degradacji GABA oraz wytwarzania dopaminy, wraz z pojawieniem się zmian psychicznych i emocjonalnych,
- zaburzenia termoregulacji i wystąpienia hipotermii,
- obniżenia metabolizmu poprzez spadek stężenia hormonów tarczycy.

Dzienne zapotrzebowanie na żelazo

Mężczyźni - 10 mg/dobę
Kobiety:
w wieku 19-50 - 18 mg/dobę
> 50 roku życia - 10 mg/dobę
Okres ciąży - 27 mg/dobę
Okres laktacji - 10 mg/dobę