Witamina E - zbawienny przeciwutleniacz

Punkt Zdrowia

Właściwości

Witamina E składa się z organicznych związków chemicznych, do których należą tokoferole (alfa, beta, gamma, delta, epsylon, neta, eta, theta) i tokotrienole (alfa i inne). Obie grupy łączą cechy chemiczne oraz fizyczne. Są to witaminy rozpuszczalne w tłuszczach, pochodzenia roślinnego, o wspólnym szkielecie chemicznym. W ludzkim organizmie największe znaczenie posiada α-tokoferol. Zwierzęta nie potrafią wytwarzać witamin z tej grupy.

Są to związki odporne na wysokie temperatury, jednak niestabilne podczas mrożenia, długiego przechowywania i przebywania na powietrzu oraz ekspozycji na działanie światła słonecznego.  Wtamina E traci swoje biologiczne właściwości pod wpływem tlenu, nadtlenków, metali ciężkich, żelaza oraz zjełczałych tłuszczów.

Związki zwiększające wchłanianie witaminy E:  witaminy (A, C, kompleks witamin B), mangan, selen, fosfor, niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT).

Substancje wpływające na pogorszenie wchłaniania witamin E: siarczan żelaza, środki przeczyszczające, estrogen, hormony tarczycy, środki antykoncepcyjne.
Należy pamiętać, że potencjalna ilość wchłoniętej witaminy E jest ograniczona i zależna od aktualnego jej stężenia w mieszaninie pokarmowej. Nie możemy zaabsorbować dowolnej ilości witaminy, a stopień jej wchłaniania zależy od aktualnie przyjętej dawki. Przy przyjmowaniu większych dawek tokoferolu, procentowo wchłonięta zostanie mniejsza część witaminy, niż przy przyjęciu mniejszej dawki. Dym tytoniowy pobudza degradację witaminy E w organizmie.

Jednostki witaminy E
1 IU (j.m.) = 1 mg octanu α-tokoferolu
RT (α-TE/ekwiwalent lub równoważnik α-tokoferolu) – jest o jednostka stosowana w celu porównania różnej aktywności biologicznej rożnych związków z grupy witaminy E. Największą aktywność wykazuje alfa-tokoferol (100% = 1.0),
a-tokoferol (mg) x 1.0
b-tokoferol (mg) x 0.5
g-tokoferol (mg) x 0.1
d-tokoferol (mg) x 0.03
a-tokotrienol (mg) x 0.3
b-tokotrienol (mg) x 0.05

Ze względu na swoje właściwości przeciwutleniające (czytaj dalej) naturalna witamina E stosowana jest jako dodatek do żywności (E306). Syntetyczne tokoferole używane są pod numeracją E307-309.

Źródła

Witamina E powstaje tylko w roślinach, ale można ją znaleźć również w produktach pochodzenia zwierzęcego, w których jest magazynowana.

Produkty roślinne: oleje roślinne (słonecznikowy, kukurydziany, sojowy, rzepakowy, z orzecha włoskiego), margaryny, orzechy (migdały, orzechy włoskie i ziemne), nasiona, pełne ziarna zbóż, kiełki pszenicy, zielone warzywa liściaste (brukselka, sałata, szpinak, kapusta), warzywa (marchewka, czosnek).
Produkty zwierzęce: wątroba, jaja, mleko.

Należy pamiętać, że oleje produkowane przemysłowo są w znacznej mierze pozbawione tej witaminy, która ulega degradacji podczas etapu przetwarzania.

Rola

1. Funkcja antyoksydacyjna.

Witamina E uważana jest za jeden z najlepszych biologicznych przeciwutleniaczy. Funkcję tą wypełnia razem z witaminami: A, C i D, bioflawonoidami oraz selenem.
Tokoferol niweluje wolne rodniki nadtlenowe, które odpowiadają za uszkodzenie struktur komórkowych i DNA oraz oksydację lipidów i nienasyconych kwasów tłuszczowych. W reakcji z rodnikami witamina E ulega przemianie, po której następuje jej odtworzenie do pierwotnej formy przy udziale witaminy C lub zredukowanego glutationu oraz ponowne włączenie do opisanego szlaku reakcji. W tym mechanizmie wolne rodniki nadtlenowe zostają pozbawione wolnego, niesparowanego elektronu. Elektron ten jest odpowiedzialny za niestabilność ich cząstek i właściwość silnego wchodzenia w reakcje ze związkami obecnymi w komórce, w wyniku których zostają one uszkodzone.

Witamina E dzięki właściwości antyoksydacyjnej zmniejsza ryzyko rozwoju chorób sercowo – naczyniowych oraz zmniejsza nasilenie procesów kancerogenezy. Spowalnia również ogólnoustrojowe procesy starzenia się organizmu, których przejawem jest m.in. spadek odporności i płodności organizmu. Zmniejszenie ogólnej liczby wolnych rodników w komórkach przedłuża czas ich życia oraz zwiększa stężenie tlenu wewnątrzkomórkowego. Proces likwidacji rodników jest jednym z elementów detoksykacji organizmu na poziomie komórkowym.

Działanie antyoksydacyjne tokoferolu wykorzystywane jest w procesach produkcji i przetwarzania olejów roślinnych, margaryny i innych produktów żywnościowych, gdzie używany jest jako konserwant zapobiegający jełczeniu tłuszczu.

2. Układ krążenia

Biologiczne działanie witaminy E w prewencji chorób sercowo-naczyniowych:
- hamuje oksydację cholesterolu LDL,
- hamuje adhezję i agregację płytek krwi oraz uwalnianie przez nie substancji wazoaktywnych,
- hamuje wytwarzanie trombiny w osoczu (czynnika prozakrzepowego),
- hamuje przywieranie monocytów do komórek śródbłonka przez zmniejszenie ekspresji czynników adhezyjnych (zmniejszenie ryzyka zakrzepicy),
- zwiększa syntezę prostacykliny w komórkach śródbłonka naczyń,
- zapobiega peroksydacji lipidów (działanie antyoksydacyjne),
- zapobiega niszczeniu błon komórkowych przez oksydację wielonienasyconych kwasów tłuszczowych.

W chorobach sercowo-naczyniowych obserwuje się utlenianie lipoprotein o niskiej gęstości (LDL), które pobudzają tworzenie się w blaszek miażdżycowych. Witamina E zapobiega oksydacji tych cząstek, zmniejsza całkowite ich stężenie w surowicy i pobudza wydzielanie substancji przeciwzakrzepowych. Dodatkowo tokoferol ochrania śródbłonek naczyń krwionośnych oraz przedłuża czas życia krwinek czerwonych (zarówno przez niszczenie wolnych rodników, jak i zwiększanie wewnątrzkrwinkowego stężenia tlenu).

Co ciekawe, choć poznane jest pozytywne działanie biologiczne witaminy E i jej właściwość zmniejszania czynników ryzyka wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych, to wciąż niezrozumiały jest niekorzystny wpływ kliniczny suplementacji syntetycznym tokoferolem oraz brak końcowego efektu w postaci np. zmniejszenia ryzyka wystąpienia zawału.

Wiele ogólnoświatowych badań (łącznie przeprowadzanych na grupie ponad 200 000 osób) nie potwierdziły teorii, jakoby suplementy witaminy E obniżały ryzyko sercowo-naczyniowe. W badaniu ATBC, przeprowadzanym na mężczyznach otrzymujących α-tokoferol, umieralność z powodu udaru krwotocznego była o 50% wyższa niż w grupie kontrolnej. Badanie CHAOS, w którym pacjenci z koronarograficznie potwierdzoną chorobą tętnic wieńcowych otrzymywali 400 lub 800 j.m. tokoferolu lub placebo, wykazało brak spadku umieralności ogólnej w obu grupach. Podobne wnioski wysnuto z badania GISSI (przy suplementacji 300 mg witaminy E). Wyniki badania HOPE, w którym pacjenci z chorobą niedokrwienną serca, udarem mózgu lub chorobą tętnic obwodowych przyjmowali 400 j.m. dziennie witaminy E, wykazały brak wpływu leczenia na całkowitą umieralność i liczbę zgonów z powodu chorób sercowo-naczyniowych oraz częstsze występowanie zawału serca i udaru mózgu.

Podsumowując wszystkie badania można dojść do wniosków, że suplementacja witaminy E nie zapobiega zawałowi mięśnia sercowego, ani nie zmniejsza umieralności z powodu chorób sercowo-naczyniowych. Co więcej stosowanie dużych dawek witaminy E (podobnie jak i pozostałych antyoksydantów) może zwiększać śmiertelność wśród osób je stosujących.

3. Nowotwory

Witamina E, razem z innymi utleniaczami, zmniejsza ilość mutacji DNA w komórkach. Wolne rodniki tlenowe uszkadzają DNA, które prowadzą do licznych mutacji oraz transformacji nowotworowej i dalej do podziałów niewłaściwej komórki. Tokoferol likwiduje wolne rodniki i w ten sposób hamuje mutagenezę na poziomie komórek.
Obserwuje się także zmniejszenie aktywności białkowej kinazy C pod wpływem witaminy E. Właściwość ta pozwala tokoferolowi na kontrolę proliferacji komórki w określonym kierunku różnicowania za pomocą czynników transkrypcyjnych.

Również przy tym działaniu witaminy E pojawiają się pytania i wątpliwości. Pozytywne działanie na poziomie DNA i komórki wydaje się być poznane, zrozumiałe i pewne. Jednak paradoksalnie nie obserwuje się spodziewanych efektów klinicznych działania tokoferolu.

Witamina E zmniejsza ryzyko wystąpienia tylko niektórych nowotworów, nie mając jednocześnie wpływu na inne. I tak np. może zmniejszyć ryzyko wystąpienia raka płuc u osób niepalących (czyli i tak o niskim ryzyku zachorowania), ale nie ma wpływu na przebieg już rozpoczętego procesu nowotworowego. Z tego względu nie można jeszcze zaliczyć witaminy E do związków antykarcynogennych.

4. Układ odpornościowy

Wolne rodniki uszkadzają wszystkie komórki organizmu, jednakże atakują szczególnie te, które wykazują się wysoką aktywnością i dużym zużyciem tlenu. Do takich komórek należą elementy układu odpornościowego. Wraz ze starzeniem się organizmu i gromadzeniem uszkodzeń wewnątrzkomórkowych dochodzi do osłabienia układu immunologicznego i zwiększenia skłonności do zakażeń oraz chorób przewlekłych. 

Witamina E wspomaga działanie układu odpornościowego, nasila odpowiedź typu komórkowego oraz usprawnia czynność limfocytów T.

5. Układ rozrodczy

Witamina E bierze udział w produkcji spermy u mężczyzn i wpływa na ich płodność.

Niedobór

Ponieważ witamina E jest bardzo powszechna, praktycznie nie występuje jej objawowy niedobór. Klinicznie zauważalne objawy obserwujemy rzadko u osób z chorobami przewodu pokarmowego utrudniającymi jej wchłanianie, bądź przy wrodzonych zaburzeniach metabolizmu uniemożliwiających jej magazynowanie i utrzymanie jej prawidłowego stężenia w surowicy.

Objawy niedoboru:
- zaburzenia funkcjonowania i osłabienie mięśni szkieletowych (dystrofie),
- rogowacenie i wczesne starzenie się skóry – zaburzenia metabolizmu lipidów, obserwowane pod postacią plam starczych i przebarwień brunatnych na skórze twarzy i dłoni),
- spadek odporności organizmu i pogorszenie gojenie się ran – mała stabilność błon komórkowych komórek układu immunologicznego, wzrost syntezy związków immunosupresyjnych (np. prostaglandyn),
- zaburzenia neurologiczne, osłabienie zdolności koncentracji, stany rozdrażnienia,
- neuropatie obwodowe (zwyrodnienie aksonów neuronów sensorycznych, ataksja, miopatia),
- niedokrwistość u niemowląt i dzieci,
- bezpłodność,
- pogorszenie wzroku (retinopatia),
- zwiększone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych (przede wszystkim miażdżycy i choroby niedokrwiennej serca),
- zwiększone ryzyko procesów karcynogenezy.

Zapotrzebowanie

Mężczyźni - 10 mg/d (15 j.m.)
Kobiety - 8 mg/d (12 j.m.)
Okres ciąży - 10 mg/d
Okres laktacji - 11 mg/d

Zapotrzebowanie na witaminę E zwiększa się przy wyższym spożyciu niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych.

Zauważono, że niektóre właściwości witaminy E (wspomaganie układu odpornościowego, metabolizm LDL) obserwowane są dopiero po przyjęciu dawek rzędu 100 – 400 j.m.. Pamiętajmy jednak, że witamina E jako rozpuszczalna w tłuszczach znajduje się głównie w produktach, których nadmierne spożycie jest same w sobie ryzykiem rozwoju choroby niedokrwiennej serca. Natomiast suplementach syntetyczna witaminą E nie wykazała tak znamiennego klinicznie efektu (patrz wyżej).

Toksyczność

Objawy toksycznego działania witaminy E widoczne niemal u wszystkich pacjentów przyjmujących więcej niż 1000 mg alfa-tokoferolu.

Objawy hiperwitaminozy E:
- zmęczenie,
- zaburzenia emocjonalne,
- bóle głowy,
- osłabienie siły mięśniowej,
- zakrzepowe zapalenie żył,
- zaburzenia żołądkowo-jelitowe,
- zaburzenia widzenia.

Tokoferol przyjmowany w dawkach 300 - 800 j.m. dziennie może spowodować udar krwotoczny.

Witamina E zaliczana jest do substancji z kategorii C dla kobiet w ciąży. Jej toksyczne działanie na płód udowodniono w badaniach na zwierzętach, choć nie ma dowodów badaniach klinicznych na szkodliwość dla ludzkiego płodu.

Maksymalne dopuszczalne dzienne spożycie

Dorośli (powyżej 18 roku życia) - 1000 mg/d
Dzieci:
1-3 rok życia - 200 mg/d
4-8 rok życia - 300 mg/d
9-13 rok życia - 600 mg/d
14-18 rok życia - 800 mg/d
Okres ciąży i laktacji - 800 mg/d
Z przyczyn etycznych i technicznych niemożliwe jest ustalenie takiej dawki dla niemowląt.

Komentuj

Zawartość pola nie będzie udostępniana publicznie.

Najnowsze artykuły

Szybki marsz dla zdrowia

Bieganie obniża ciśnienie krwi i poziom cholesterolu, a także redukuje ryzyko cukrzycy. Wszystkie trzy są głównymi czynnikami powodującymi choroby...

Najnowsze artykuły

Szybki marsz dla zdrowia
Bieganie obniża ciśnienie krwi i poziom cholesterolu, a także redukuje ryzyko...
Rzucamy palenie - porady
Rzucanie palenia nie jest łatwie - wymaga czasu i wysiłku, często nie udaje się...
Odchudzam się

Najnowsze artykuły

Kremy na zimę i mróz
Zimą delikatna skóra twarzy i rąk wystawiona jest na działanie mrozu, wiatru i zmian temperatury (zwłaszcza przy przechodzeniu z ciepłego miejsca w zimne i na odwrót). Wszystkie te czynniki powodują...
Dbamy o paznokcie
O zdrowie i wygląd paznokci należy dbać, w przeciwnym razie możemy doprowadzić do ich osłabienia i zniszczenia - pęknięć, rozdwajania się, wyszuszenia i podrażnienia skórki wokół paznokci. Dbanie o...

Najnowsze artykuły

Astma
Astma oskrzelowa, czyli dychawica oskrzelowa charakteryzuje się częstymi, przejściowymi nawrotami duszności, spowodowanymi niedrożnością dróg...
Cukrzyca - kontroluj jedzenie
To co jemy i kiedy jemy wpływa na poziom cukru we krwi, dlatego bardzo ważna jest kontrola tego poziomu, zwłaszcza jeżeli chorujemy na cukrzycę, ale...

Najnowsze artykuły

Brutalne gry mogą zwiększać poziom agresji

Naukowcy z uniwersytetu stanowego w Ohio, USA przeprowadzili badanie mające sprawdzić, czy granie w brutalne gry wideo powoduje zwiększenie poziomu agresji u osób w nie grających. Całość badania...

Porady dla samotnych rodziców

Wychowywanie dziecka w pojedynkę oznacza stawanie przed wieloma trudnymi zadaniami i podejmowanie ważnych decyzji na własną rękę. Samotnym rodzicom jest trudniej, muszą więc...