Witamina A - dobry wzrok i zadbana skóra

Punkt Zdrowia

Właściwości

Pod nazwą witaminy A kryje się szereg związków (retinoidów), które pochodzą od podstawowego przedstawiciela grupy - retinolu (witaminy A1). Zaliczmy do nich: 3,4- didehydroretinol (witamina A2), pochodne aldehydy (np. retinal), kwasy np. retinowy (tretynoina), estry, izomery cis i trans oraz karotenoidy (s-karoten, α-karoten, kryptoksantyna). Wszystkie wymienione substancje są rozpuszczalne w tłuszczach.

Palmitynian retinolu (ester) jest retinoidem najczęściej występującym w produktach pochodzenia zwierzęcego, natomiast w produktach roślinnych dominują karotenoidy. Obie grupy mogą być przekształcone w wątrobie człowieka do retinolu, który jest podstawową formą aktywną biologicznie. Za przemianę β-karotenu w retinal odpowiedzialny jest enzym - dioksygenaza β-karotenowa.

Wątroba nie tylko metabolizuje retinoidy, ale także jest  głównym magazynem witaminy A. Hepatocyty regularnie uwalniają retinol do krążenia zgodnie z aktualnym zapotrzebowaniem organizmu. Retinoidy we krwi transportowane są w połączeniu z białkami – retinol za pomocą białka RBP (retinol binding protein), a kwas retinowy przy pomocy albumin. Witamina A należy do związków, które swobodnie przechodzą przez błonę komórkową, a swoiste receptory dla niej znajdują się dopiero na powierzchni jądra komórkowego. Przed wydaleniem z organizmu retinoidy wiążą się z transtyretyną, która umożliwia ich wydalenie przez nerki.

Wiele związków wpływa na wchłanianie retinoidów. Ich przyswajanie do organizmu w szczególności poprawiają witaminy (B, C, D, E), dieta bogatotłuszczowa oraz pierwiastki takie jak: wapń, fosfor, czy cynk. Witaminę A powinno się spożywać w czasie posiłku lub zaraz po nim, co poprawia jej wchłanianie. Warzywa zawierające karotenoidy należy dokładnie rozdrobić co zwiększa ich uwalnianie z potraw.

Jednostką jaką posługujemy się przy oznaczaniu witaminy A jest RE
1RE = 1mcg retinolu = 6 mcg s-karotenu = 12 mcg pozostałych karotenoidow = 3,33 IU (j.m.)

Źródła

Źródła retinolu
Podstawowym rezerwuarem retinolu i ogólnie witaminy A są produkty pochodzenia zwierzęcego (wątroba, tran, żółtka jaj, mleko i produkty mleczne). Niewielkie ilości retinolu występują także w niektórych margarynach fortyfikowanych witaminą A. Wątroby niektórych zwierząt posiadają tak duże ilości retinoidów (wątroba niedźwiedzia polarnego), że jednorazowe spożycie dużej ich ilości może doprowadzić do zgonu.

Źródła karotenoidów
Karotenoidy występują wyłącznie w produktach roślinnych: ciemnozielonych warzywach liściastych (szpinak, sałata, rzeżucha, brokuły, boćwina, cykoria, kapusta pekińska, natka pietruszki, szczaw, szczypiorek, koperek), czerwonych i pomarańczowych warzywach (marchewka, dynia, czerwona papryka, pomidory) oraz owocach (morele, brzoskwinie, melony, wiśnie, śliwki, pomarańcze). To właśnie ta witamina jest odpowiedzialna za charakterystyczny kolor tych roślin.

Rola

1. Udział w procesie widzenia.
Witamina A w postaci retinalu 11-cis znajduje się w pręcikach siatkówki oka, gdzie razem z białkiem opsyną tworzy tzw. purpurę wzrokową (rodopsynę). Związek ten jest bezpośrednio odpowiedzialny za odbieranie bodźców wzrokowych przez ludzkie oko. Fotony padające na siatkówkę pobudzają pręciki i prowadzą do fotoizomeracji 11-cis-retinalu do 11-trans-retinalu, po wpływem której dochodzi do pobudzenia pręcika i przekazania impulsu do nerwu wzrokowego.

2. Prawidłowa funkcja i budowa skóry oraz błon śluzowych.
Witamina A odpowiedzialna jest za właściwe funkcjonowanie oraz wygląd skóry, włosów i paznokci. Pobudza różnicowanie komórek skóry - keratynocytów. Jest również niezbędna do funkcjonowania komórek tkanki nabłonkowej. Reguluje procesy wzrostu nabłonka oraz zapobiega jego wysychaniu i rogowaceniu.

3. Prawidłowe funkcjonowanie tkanki kostnej.
Witamina A pobudza różnicowanie szeregu komórek układu kostnego: osteoblastów, fibroblastów, i komórek macierzystych szpiku. Odpowiada również za właściwe wytwarzanie kolagenu typu IV i fosfatazy zasadowej w tkance kostnej. Wszystkie te procesy odpowiedzialne są za prawidłowe funkcjonowanie tkanki kostnej i zębów. Witamina A wpływa na osiągnięcie należnego wzrostu po okresie dojrzewania, współdziałając z hormonem wzrostu.

4. Uczestniczy w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego.
Rola witaminy A w tym procesie wynika przede wszystkim z regulacji funkcji nabłonka układu oddechowego, który stanowi pierwszą linię obrony przed drobnoustrojami i zakażeniami górnych dróg oddechowych.

5. Działanie antyoksydacyjne.
Działanie to wykazuje jedynie beta-karoten, który ma właściwości usuwania wolnych rodników.

6. Odpowiada za integralność błon komórkowych.

7. Wpływa na obniżenie poziomu cholesterolu we krwi.
Dzięki tej właściwości wpływa korzystnie działa na serce i zmniejsza ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.

8. Udział w różnicowaniu i rozmnażaniu komórek.

9. Wspomaganie procesu rozrodu.

10. Działanie przeciwnowotworowe.
Podejrzewa się, że witamina A hamuje proliferację niektórych komórek nowotworowych (tylko w stężeniach dopuszczalnych – dawki toksyczne mogą być karcinogenne) oraz zwiększa wydzielanie cytokiny TNF-alfa odpowiedzialnej za walkę z nowotworami. Opisane właściwości posiadają przede wszystkim karotenoidy.

Niedobór

Niedobory witaminy A występują przeważnie u dzieci poniżej 5 roku życia, najczęściej w wyniku niedoborów żywieniowych i przewlekłego niedożywienia. Patologię obserwuje się głownie w krajach, w których głównym składnikiem diety jest ryż. W rejonach świta zagrożonych niedoborem witaminy A metodą inżynierii genetycznej produkuje się tzw. "złoty ryż" zawierający geny kodujące prowitaminę A pochodzące z kukurydzy.

1. Choroby narządu wzroku:
- ślepota zmierzchowa (tzw. "kurza ślepota") - osłabienie widzenia w słabym oświetleniu,
- wysychanie spojówek i rogówek (kseroftalmia),
- rozmiękanie rogówki (keratomalacja),
- ogólne pogorszenie wzroku,
- suchość oczu i uczucie „piasku pod powiekami”.

2. Zaburzenia dermatologiczne:
- wysychanie i rogowacenie skóry, czasem z towarzyszącym jej zaczerwienieniem, łuszczeniem, czy swędzeniem,
- sucha i szorstka skóra,
- suche, łamliwe włosy,
- kruche, wolno rosnące paznokcie,
- łysienie plackowate,
- zaburzenia funkcji nabłonków, w szczególności wydzielniczych z atrofią i niedrożnością gruczołów,
- czynnik ryzyka wystąpienia lub pogorszenia przebiegu chorób dermatologicznych, takich jak: łuszczyca, rogowiec dłoni i stóp, trądzik pospolity,
- stany zapalne dziąseł, czasem krwawienie.

3. Nadmierna keratynizacja.
Niedobór witaminy A wywołuje nadmierną keratynizację i metaplazję nabłonków: oka, dróg oddechowych, przewodu pokarmowego oraz rogówki.

4. Inne:
- utrata apetytu,
- spowolnienie wzrostu – obserwowane u dzieci z niedoborem witaminy A,
- biegunki,
- złe samopoczucie i uczucie zmęczenia,
- zwiększona podatność na zakażenia (szczególnie górnych dróg oddechowych), wynikająca z zaburzenia funkcjonowania nabłonka i naskórka jako normalnych barier przeciwdrobnoustrojowych,
- zaburzenia płodności.

Związki zmniejszające wchłanianie jelitowe witaminy A: dikumarol, środki przeczyszczające, sterydy, PCB (polichlorowane difenyle), konserwanty (benzoesan sodu), azotany i azotyny, aflatoksyny (pleśń), siarczan żelaza, kofeina, nikotyna, alkohol.

Biegunki oraz choroby wątroby i trzustki (zmniejszone wydzielanie żółci) również pogarszają przyswajanie witaminy A.

Zalecane dzienne spożycie

Mężczyźni - 900 mcg/d
Kobiety - 700 mcg/d
Okres ciąży - 750 mcg/d
Okres laktacji - 1300 mcg/d

Obciążanie narządu wzroku i wystawianie go na działanie czynników szkodliwych (np. długie przebywanie przed monitorem komputera) może zwiększać zapotrzebowanie siatkówki na witaminę A.

Kobiety przyjmujące środki antykoncepcyjne mają mniejsze zapotrzebowanie na witaminę A.

Toksyczność

Objawy toksycznego działania witaminy A obserwujemy przy dziennym spożyciu 15000 mcg retinolu u dorosłych i 6000 mcg u niemowląt i małych dzieci. Tak duże ilości osiąga się przy nadmiernej suplementacji oraz spożywaniu dużych ilości wątroby lub tranu. Mimo to Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca, by dzienna dawka dostarczanej witaminy A nie przekraczała 3000 mcg/d dla dorosłych i 600 mcg/d dla niemowląt. Karotenoidy nie są toksyczne dla naszego organizmu, ponieważ przy zbyt dużym ich dostarczaniu zostaje zmniejszone wchłanianie jelitowe oraz dochodzi do zablokowania wątrobowego szlaki ich przemian.

Objawy ostrego zatrucia:
- wymioty i nudności,
- bóle głowy,
- zaburzenia koordynacji mięśniowej,
- zaburzenia psychiczne: nadmierna pobudliwość, drażliwość,
- podwójne widzenie,
- ogólne osłabienie.

Objawy przewlekłego zatrucia (dochodzi do uszkodzeń: oczu, kości, krwi, skóry, ośrodkowego układu nerwowego, wątroby, układu rozrodczego):
- zmniejszone uwapnienie kości mogące doprowadzić do osteoporozy i patologicznych złamań kości,
- bóle stawów,
- łysienie,
- suchość śluzówek i skóry, z towarzyszącym świądem,
- łuszczenie się skóry,
- powiększenie i uszkodzenie wątroby (patologie wątroby często dotyczą dzieci, które przypadkowo przyjęły suplement diety przeznaczony dla dorosłych),
- witamina A przyjmowana w dużych dawkach przez kilka tygodni może spowodować zażółcenie tkanki tłuszczowej i skory (u dzieci należy różnicować z żółtaczka towarzyszącą uszkodzeniu wątroby).

Szczególnym przypadkiem jest toksyczność witaminy A na płód. Jej szkodliwe działanie u kobiet w ciąży obserwuje się przy dziennym spożyciu retinolu już powyżej 3000 mcg. Witamina A może być przyczyną samoistnych poronień, powikłań okołoporodowych oraz wad rozwojowych płodu (wady cewy nerwowej, serca, układu kostnego i mięśniowego, układu moczowo - płciowego, układu pokarmowego, układu odpornościowego). Z tego względu kobiety ciężarne nie powinny spożywać wątróbki.

Komentuj

Zawartość pola nie będzie udostępniana publicznie.

Najnowsze artykuły

Szybki marsz dla zdrowia

Bieganie obniża ciśnienie krwi i poziom cholesterolu, a także redukuje ryzyko cukrzycy. Wszystkie trzy są głównymi czynnikami powodującymi choroby...

Najnowsze artykuły

Szybki marsz dla zdrowia
Bieganie obniża ciśnienie krwi i poziom cholesterolu, a także redukuje ryzyko...
Rzucamy palenie - porady
Rzucanie palenia nie jest łatwie - wymaga czasu i wysiłku, często nie udaje się...
Odchudzam się

Najnowsze artykuły

Kremy na zimę i mróz
Zimą delikatna skóra twarzy i rąk wystawiona jest na działanie mrozu, wiatru i zmian temperatury (zwłaszcza przy przechodzeniu z ciepłego miejsca w zimne i na odwrót). Wszystkie te czynniki powodują...
Dbamy o paznokcie
O zdrowie i wygląd paznokci należy dbać, w przeciwnym razie możemy doprowadzić do ich osłabienia i zniszczenia - pęknięć, rozdwajania się, wyszuszenia i podrażnienia skórki wokół paznokci. Dbanie o...

Najnowsze artykuły

Astma
Astma oskrzelowa, czyli dychawica oskrzelowa charakteryzuje się częstymi, przejściowymi nawrotami duszności, spowodowanymi niedrożnością dróg...
Cukrzyca - kontroluj jedzenie
To co jemy i kiedy jemy wpływa na poziom cukru we krwi, dlatego bardzo ważna jest kontrola tego poziomu, zwłaszcza jeżeli chorujemy na cukrzycę, ale...

Najnowsze artykuły

Brutalne gry mogą zwiększać poziom agresji

Naukowcy z uniwersytetu stanowego w Ohio, USA przeprowadzili badanie mające sprawdzić, czy granie w brutalne gry wideo powoduje zwiększenie poziomu agresji u osób w nie grających. Całość badania...

Porady dla samotnych rodziców

Wychowywanie dziecka w pojedynkę oznacza stawanie przed wieloma trudnymi zadaniami i podejmowanie ważnych decyzji na własną rękę. Samotnym rodzicom jest trudniej, muszą więc...