Dieta w alergii pokarmowej

Walka z alergią pokarmową jest trudna, a terapia farmakologiczna nigdy nie stanowi leczenia przyczynowego. Dostępne na rynku leki przeciwalergiczne to głównie leki przeciwhistaminowe, przeciwzapalne oraz glikokortykosteroidy (stosowane przy cięższych objawach). Długotrwałe stosowanie tych leków wiąże się z występowaniem szeregu powikłań, dlatego farmakoterapia powinna być leczeniem doraźnym i krótkofalowym, w wyjątkowych sytuacjach stosowanym przewlekle.

Podstawowym leczeniem alergii pokarmowej jest stosowanie diety eliminacyjnej. Pomaga ona zarówno skutecznie określić źródło alergenu odpowiadającego za wystąpienie konkretnych objawów, jak i całkowicie zlikwidować źródło uczulenia. Jest najprostszym i najskuteczniejszym sposobem walki z alergią.

Dieta eliminacyjna

Dieta eliminacyjna polega na wykluczaniu z diety poszczególnych składników (zawsze pojedynczo) z jednoczesną obserwacją nasilenia objawów. Zmniejszenie się lub ustąpienie objawów po eliminacji owego składnika oznacza rozpoznanie alergii na ten pokarm. Podstawą skutecznej terapii jest częsta kontrola objawów oraz ścisłe unikanie jakiegokolwiek kontaktu z alergenem.

Może się zawsze zdarzyć, że jedna osoba jest uczulona na więcej niż jeden składnik pokarmowy. Taka sytuacja zdarza się całkiem często, co wynika z faktu, że osoby mające określone predyspozycje do atopii i alergii, są krzyżowo uczulone na wiele składników, które chemicznie posiadają podobne fragmenty cząstek. Dieta eliminacyjna jest terapią o najlepszym stosunku skuteczności do powikłań i kosztów.

Dieta eliminacyjna jest jedynym leczeniem przyczynowym, które za pomocą wyciszenia reakcji immunologicznych ma na celu zniwelowanie uczulenia na dany pokarm. Drugorzędną zaletą diety jest poprawa funkcjonowania przewodu pokarmowego, którego błona śluzowa nie funkcjonuje prawidłowo. Reakcje immunologiczne zachodzące w przewodzie pokarmowym podczas kontaktu z alergenem doprowadzają do złuszczenia niezbędnych rzęsek na błonie śluzowej, co pogarsza wszystkie jego funkcje: wydzielanie substancji i przyswajanie składników odżywczych. Ostatnią zaletą diety eliminacyjnej jest możliwość przywrócenia tolerancji  na wcześniej uczulający pokarm, co jest równoznaczne z wyzdrowieniem.

Najczęściej uczulające składniki pokarmowe:
- dzieci: białka mleka krowiego, białko jaja kurzego, białka zbóż,
- dorośli: alergeny pochodzenia roślinnego - orzechy, soja, cytrusy, seler, pomidor, przyprawy oraz owoce morza i ryby.

Stosowanie diety eliminacyjnej nie jest w dzisiejszych czasach trudne. Zarówno sama choroba, jak i składniki uczulające są popularne, dlatego większość dostępnych w sklepach produktów posiada dokładne opisy o składzie chemicznym produktu i ewentualnej obecności powszechnie uczulających alergenów (np. „zawiera śladowe ilości orzechów”).

Skuteczność diety eliminacyjnej wynika również z faktu, że jest to leczenie celowane i indywidualnie dopasowane do pacjenta. Lekarz przedstawia nam nasz unikatowy plan terapii, terminy kontroli, obserwację objawów i wskazówki dietetyczne.

Powikłania terapii

Dieta eliminacyjna nie jest w 100% bezpieczna. Główne zagrożenie polega na możliwości niedożywienia i powstania niedoborów pokarmowych, choć problem ten dotyczy przede wszystkim dzieci (czytaj dalej). Inne działania niepożądane terapii to zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (biegunki, bóle brzucha, wzdęcia, zaparcia) oraz  objawy ze strony skóry (wysypki) lub układu oddechowego (duszność). Należy jednak pamiętać, że często wymienione symptomy mogą być oznaką także niewłaściwego stosowania diety, która wciąż może zawierać choćby śladowe ilości alergenu.

Dieta eliminacyjna u dzieci i niemowląt

Sposób prowadzenia diety eliminacyjnej u dzieci

Wprowadzenie diety eliminacyjnej u niemowląt nie stwarza problemów, ponieważ  na rynku dostępnych jest wiele mieszanek i mlek modyfikowanych dających duże spektrum wyboru. Trudności mogą pojawiać się u większych dzieci, gdzie pojawiają się kryteria smakowe wyboru potraw i nie zawsze ograniczenia spotykają się ze zgodą ze strony pociech. Przeważnie dieta trwa od 6 do 12 miesięcy (nie dotyczy sytuacji, gdy dziecko choruje na nietolerancję pokarmową, a nie alergię np. posiada blok metaboliczny i nie przyswaja pewnych substancji).

Pamiętajmy, że wprowadzenie terapii powinno nastąpić natychmiast po rozpoznaniu alergii. Udowodniono, że wczesne rozpoczęcie leczenia u dzieci z alergią pokarmową poprawia przebieg choroby w ciągu życia i częściej prowadzi do wyleczenia. Dieta eliminacyjna jest priorytetem u dzieci uczulonych na określone pokarmy i rodzice muszą często się pogodzić z faktem, że ich dzieci nie będą mogły jeść „normalnie” (bez kaszek mannych, bez mleka etc.).

W przypadku dzieci nadzieja na wyleczenie jest bardzo duża, gdyż wprowadzenie terapii i odbarczenie przewodu pokarmowego z szkodliwych składników nakłada się na naturalny proces dojrzewania tego układu. Często po 3 roku życia, gdy błona śluzowa przewodu wykształci się prawidłowo można zaczynać powoli wprowadzanie tych składników.

Grupy szczególnego ryzyka

U niektórych dzieci skłonność do alergii jest większa, a uczulenia (nie tylko pokarmowe) notuje się u wielu członków rodziny. Jeżeli wywiad rodzinny w kierunku alergii jest dodatni możemy się spodziewać nie tylko zachorowania ze strony dziecka, ale także występowania u niego jednocześnie uczuleń na wiele rodzajów pokarmów. U takich pacjentów zasadnym jest po pierwsze długie karmienie mlekiem matki (minimum 4-6 miesięcy) oraz profilaktyka zakażeń jelitowych.

Zagrożenia związane z terapią

U dzieci najbardziej boimy się niedożywienia oraz związanych z nim chorób niedoborowych, które w okresie wzrostowym mogą zaburzyć prawidłowy rozwój dzieci.  Najczęściej niedobory dotyczą witamin z grupy B, witaminy C (szkorbut), kwasu nikotynowego, kwasu pantotenowego oraz mikroelementów (manganu, żelaza i selenu). W trakcie stosowania diety eliminacyjnej szczególnie należy monitorować wskaźniki rozwoju fizycznego (przyrostu masy i długości ciała względem siatek centylowych) oraz psychiczny dzieci. Jednak nawet stwierdzenie niedoboru w zakresie jakiegoś składnika nie jest wskazaniem do podawania suplementacji. U dzieci zawsze próbujemy uzupełniać niedobory lepiej skomponowaną dietą.

Powikłania diety eliminacyjnej

U małych dzieci i niemowląt najbardziej boimy się biegunek, które przy dużym nasileniu mogą bardzo szybko doprowadzić do odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych i w ostateczności do kwasicy metabolicznej. Jeżeli dziecko pije, należy podawać mu maksymalnie dużo płynów, przy normalnym żywieniu produktami stałymi. Sprawdzonym domowym sposobem jest podawanie tzw. marchwianki, mleka marchwiowego lub kleiku ryżowego, które są smaczne, chętnie przyjmowane, dobrze nawadniają, a dodatkowo zagęszczają treść jelitową. Jeżeli natomiast mamy problem z nawodnieniem pociechy, wtedy należy udać się do lekarze, który oceni niedobory płynów i elektrolitów. U nieco większych dzieci występują częściej zaparcia, z którymi walczymy podając wysokobłonnikowe pokarmy (warzywa, owoce).

Jeżeli dieta nie przynosi efektów…

Jeżeli alergii nie da się opanować samą dietą eliminacyjną, można zastosować farmakoterapię (glikokortykosterydy, leki przeciwhistaminowe, przeciwzapalne). Leczenie farmakologiczne jest jednak zawsze leczeniem wspomagającym.

Osoby intensywnie uczulone, nie tylko na alergeny pokarmowe ale na jakiekolwiek substancje, obowiązkowo muszą posiadać ampułkostrzykawkę z adrenaliną. Jest to jedyny lek ratujący życie w przypadku wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego – najsilniejszej reakcji organizmu na alergen, bezpośrednio zagrażającej śmiercią.

Ostatnią deską ratunku dla alergików niereagujących na dietę eliminacyjną oraz leczenie farmakologiczne jest odczulanie (immunoterapia swoista). Polega ono na podawaniu alergenów, rozpoczynając od małych stężeń nie wywołujących objawów uczulenia, stopniowo zwiększając ilość alergenu, aż do dużych stężeń. Uczulający związek podaje się najczęściej podskórnie, rzadziej drogą doustną, donosową i inhalacyjną. Powoduje to niejako „uśpienie” reakcji organizmu na daną substancję, poprzez przyzwyczajanie go do niej. Wywołuje to wzrost tolerancji układu immunologicznego chorego na dany alergen. Immunoterapia swoista trwa zwykle od roku do kilku lat, ale jej skuteczność jest bardzo wysoka, szczególnie przy uczuleniach na alergeny wziewne (pyłki roślin, roztocza, grzyby) oraz na jady owadów.